Црна точка
Момо Капор, во својата книжевна фикција не измислува туку сведочи. Од глината на минатото ископува значајни парчиња кои беа белег за едно време. Неговите раскази се како дневник за деновите кои се веќе историја, а по кои се' уште листаме со голема возбуда и љубопитност.

Покрај малото, зачмаено гратче во кое ниту преку лето ништо интересно не се случува, поминува патот за на море. Како и сите значајни случувања, така и патот го заобиколува градот како да е чумосан, завивајќи во остар лак околу стариот летниковец, во чиј запуштен рибник ‘рѓосуваат делови од излупени автомобили. Иако на таа неочекувана и нелогична кривина сообраќајните несреќи се чести, локалното друштво Пријатели на старини не дозволуваат да се сруши левото испакнато крило од летниковецот, кој е единствен вреден споменик во градот, оставен од средниот век, кога местото било важна крстосница на карванските патишта.

Тука се живее долго и бавно и претежно се умира од старост и досада. На нискиот камен ѕид спроти опасната кривина, секој ден се собираат петнаесетина старци, кои трпеливо, како желки, чекаат некој автомобил да слета во рибникот. Молчат, мљацкаат со усните и шараат со стаповите по песокот некакви хиероглифи, само ним познати. Се' е веќе кажано и прераскажано. Им останале само раздвижените автомобилите кои поминуваат пред нивните загасени очи. Никој не навратува во нивниот град, кој го нема ниту во туристичките водичи; сосема неинтересен, правлив, истоштен, еднакво оддалечен и од морето и од планините, без река, без минато и иднина, сосема без ништо, освен со една вечна досада која го затрула духот на многу поколенија.

За луѓето од автомобилите, групата старци на ѕидот се само попатна слика која не трае повеќе од неколку секунди - дел од спореден пат, ништо посебно - но, секако, под услов среќно да го совладаат свиокот и да стигнат таму каде наумиле. За старците, пак, тоа е единствено место во нивниот крај каде нешто се случува. Тоа им е замена за седење пред општинската зграда - таа беше затворена кога беше укината општината - за кафеана, која за нив стана прескапа - за театар (последната патувачка дружина таму гостуваше во 1923 година), односно, замена за сето тоа од коешто се неправедно лишени, а без кое животот е монотон и сив.

Од излижаните камени плочи, на кои со години ги тенчат своите панталони, старците можат да ги видат двата дела од патот: тој, рамниот, што доаѓа од белиот свет од север, прав како стрела, на кој се развиваат големи брзини - и вториот, сокриен зад бедемот, кој без некоја посебно оправдана причина штрчи врз патот како да е некоја камена пегла што некој ја исправил да се лади. Седејќи и гледајќи така кон север, од ден во ден тие гледаат како се доближуваат среќни, непознати луѓе кои брзаат кон морето, притискајќи ја до крај педалата за гас на своите нови автомобили и профучуваат покрај нив како покрај премногу здодевен предел, кој не заслужува ниту да се запамети. Посивени, прекриени со некоја фина, речиси незабележлива прашина, старците ги чекаат своите пет минути, моментот во кој некој од занаесените возачи пребрзо ќе влезе во кривината и ќе ја изгуби контролата над возилото. Тогаш низ нивните запушени вени ќе проструи слатка возбуда; мешавина од ужас, страв, осветољубивост и уживање поради праведната казна, која ете ги стигнува и оние надуени поминувачи, занесено убедени во својата среќа. Прашина се крева од патот, чкрипат кочниците, а ноздрите се полнат со мирис на подизгорена гума од асфалтот. Автомобилот, како пијан, се занесува лево-десно, се обидува да го избегне бедемот од летниковецот и, на крајот, го прелетува нискиот појас поплочен со камења и слетува во рибникот каде конечно запира. За среќа, на тоа место никој не го губи животот - возилото и планираниот летен одмор се единствени жртви.

Старците тогаш стануваат од својот ѕид и им помагаат на патниците да се извлечат од калта. Ги симнуваат од нив тревите и остатоците од пластични кеси, им помагаат да се исчистат и им нудат голтка ракија за да си дојдат на себе. Тогаш тоа е шанса за старците одблизу да ги погледнат велеграѓаните, странците, воопшто луѓето кои е многу тешко да се видат во место какво што е нивното. Кој ли би можел сега кај тие луѓе, измачкани со зеленкаста тиња, да ги препознае ледените лица, сигурни и горди во себе и во својот успех, лица на шофери кои само пред неколку секунди беа спремни да ја заборават таа кратка правлива глетка: старци, седнати на камен ѕид, со здодевен пејзаж во заднината. Со маки се извлекуваат од плиткиот рибник, проверуваат дали се повредени, а набргу потоа почнуваат да преколнуваат, да се закануваат и да бараат помош. Сега, тоа место, сакале или не, сепак им е врежано во меморијата. Некои ќе го носат со себе се' до крајот на животот.

Старците молчат и шараат со стаповите по прашината. Наместо нив, зборува нивниот предводник, Лука, зацрвенето старче со гуштерски лик.

- Што ќе правам сега без автомобил? - прашува несреќниот возач.

- А што правиме ние цел живот?

- Но, како ќе стигнам до морето? Сте биле ли вие некогаш на море, луѓе?

- Не, не сме биле, а ти?... - Јас сум бил - истакнува Лука - во 1919, во морнарица.

- Па, каква е оваа кривина?... - Кривина, како кривина! Пребрзо возеше пријател...

- А, каде, по ѓаволите, е знакот за кривина?... - Таму...

- Не се гледа од гранките!... - Нема кој да ги поткастри. Ова е сиромашно место.

- Има ли авто-сервис?... - Нема.

- Има ли барем некаков автомеханичар?... - Нема.

- Брееее... Од каде можам да се јавам?... - Од поштата.

- Кој ќе ме одведе до таму? Ќе платам... - Не ти вреди. Поштата работи само до два.

- Па, како да го извлечам возилово?... - Како? Како и сите други!

- Значи, и други страдале на свиоков?... - Ти, пријател, си триесет и шести летово...

- Зошто не ставите црна точка?... - До сега, фала му на Бога, никој не загинал, а и да загинал, според прописите, црна точка не се става во населени места.

- Ова, населено место?... - Ние живееме тука и ништо не ни фали.

- Па добро луѓе, ќе ми помогнете ли да го извлечам автомобилот?

- Зарем не гледаш дека сме стари? Не смееме да се напрегаме.

За тоа време жената на возачот ги чисти децата од калта и ги проколнува и мажот и автомобилот и пребрзото возење:

- Можеш да ја вртиш главата? Ајде, пробај! Можеш? Многу ли те боли?

- Не боли.

- Сигурно ништо не те боли?

- Ништо.

- Среќа, изгледа сме во ред.

- Е, тоа ви е најважно во животот - пак додава Лука. - Човек да е жив и здрав! За автомобилот, и не е толку страшно...

- Каде е хотелот тука?... - Хотел нема!

- Како тоа, нема хотел?... - Па, имавме еден пред војната, но бидејќи немаше гости, и него го затворија!

- Како стоите со приватни преноќишта?... - Тука никој не издава соби. Не сме туристичко место.

Некои од возачите остануваат да стражарат покрај возилото и да чекаат помош, а потоа креваат раце од се' и се враќаат назад, дома. Други, пак, ги продаваат по која-било цена своите, до вчера нови автомобили, само да се откачат од бедата. Ретко кој е спремен сред лето да превезува хаварија, да бара мајстори, да се заморува со делови. Сепак, старците се посредници. Им доведуваат купувачи од гратчето и си земаат провизија, колку да не останат со празни џебови; доволно за пиво и тутун. Благодарејќи му на свиокот кај рибникот, нивното гратче е место со најмногу автомобили по број на жители во целата земја. Единствен проблем е што немаат каде да се возат, освен по единствената асфалтирана улица, од црквата до хидро-кулата. Да патуваат, пак, не сакаат. Не им е во крвта.

Откако ќе се изнауживаат и ќе се инзагледаат како моќните луѓе цимолат, како без своите автомобили се чувствуваат како голи полжави, без своите куќички, старците ќе се смилуваат и ги водат кај себе дома, ги гостат по ден-два, додека да се закрепнат; ги тешат, ги смируваат и како некои древни учители, ги опоменуваат „гостите“ дека автомобилот не е најбитната работа во животот. Потоа се разделуваат пријателски и со ветувања дека редовно ќе се допишуваат.Следниот ден, токму како да одат на некоја битна и исклучиво одговорна работа, старците повторно го заземаат своето место на ѕидот покрај невидливата црна точка, спремни да чекаат нови гости, од кои само на неколкумина, на оние ретки избраници, широко ќе им се отворат очите еден обичен летен ден, сред стариот рибник, и ќе им се укаже шанса да ја сфатат кршливоста на човечката среќа.

Извор: Дневник